نداشته باشد ؟ مقدمه : كلامى كه از متكلم صادر مىشود و عند النوع ظهور در معنايى دارد گاهى نزد شخص سامع افادهء قطع مىكند در اثر خوش‌باورى سامع ( افراط ) و گاهى نزد شخص سامع هم بالفعل مفيد ظن به وفاق است مثل نوع مردم و گاهى نزد سامع نه قطع به وفاق مىآورد و نه ظن ، بلكه مفيد شك و احتمال متساوى الطرفين است و گاهى نزد سامع بالفعل مفيد و هم به وفاق است كه قهرا اين وهم همراه دارد ظن به خلاف ظاهر را . با حفظ اين مقدمه مىگوييم : مرحوم كلباسى صاحب اشارات فرموده است : در اين بناى عقلاييه بر اخذ به ظواهر در مرتبهء اولى بايد ظن فعل به وفاق بياورد و در مرتبه ثانيه اگر هم ظن فعلى به وفاق را لازم ندانستيم لااقل اين مقدار مسلم است كه نبايد مفيد ظن فعلى به خلاف باشد براى شخص سامع و گرنه جلوى اخذ به ظاهر گرفته مىشود . از اين سخن ساير علما هريك جوابى داده و تفصيلى را برگزيده‌اند مثلا شيخ جوابى دارد و آخوند جواب ديگرى و جناب مظفر جواب سومى و . . . كه در اصول فقه تنها به جوابيه آخوند و خود مصنف استقلالا اشاره شده و به تفصيل شيخ انصارى هم ضمنا اشاره خواهد شد . جواب آخوند : ايشان فرموده است : يگانه مدرك حجيت ظواهر بناى قطعيهء عقلاييه است و در اين بنا ملاك نوع است اگر براى نوع اين كلام افادهء ظن به مراد مىكند حجت است و اگر براى نوع مفيد ظن به خلاف باشد حجت نيست و اما ظن فعلى ملاك نيست نه ظن فعلى به وفاق لازم است و نه ظن فعلى به خلاف مضر است در اين بناى عقلاييه به دليل اينكه وقتى ما به عقلا مراجعه مىكنيم مىبينيم عند العرف موالى بر عبيد و بالعكس به همين ظواهر كلمات احتجاج مىكنند و اگر عبد عذر بياورد كه براى من از اين كلام ظن به وفاق پيدا نشد و يا ظن به خلاف پيدا شد به هيچ‌كدام اعتنا نمىكنند و اين بهانه‌ها را نمىپذيرند . جواب مظفر رحمه اللّه : جناب مظفر اطلاق جواب آخوند را كه فرمود : « ظن فعلى به خلاف اصلا ضرر نمىزند » ، قبول ندارد و يك تفصيل سه‌پهلو مىدهند كه ضمنا نظر به سخن شيخ هم دارند .